شکلات فقط خوراکی نیست؛ شاید محرک ذهنی تمرین ورزشی هم باشد

باشگاه‌ها معمولاً بوی آهن، عرق و شاید شیک پروتئین می‌دهند؛ اما اگر یک روز کنار دمبل‌ها بوی شکلات تلخ هم پیچید، شاید دلیلش فقط هوس شیرینی نباشد. یک مطالعه تازه که در نشریه فرانتیرز این فیزیولوژی (Frontiers in Physiology) منتشر شده، ارتباطی جالب میان بوی شکلات و عملکرد ورزشی پیدا کرده است. نکته عجیب اینجاست که شرکت‌کنندگان شکلات را نخوردند؛ فقط آن را بو کردند. در این آزمایش ۲۳ مرد که به‌طور منظم تمرین مقاومتی داشتند شرکت کردند و پژوهشگران بررسی کردند آیا تحریک بویایی می‌تواند روی تعداد تکرارهایی که فرد تا مرز خستگی انجام می‌دهد اثر بگذارد یا نه.

شرکت‌کنندگان سه بار به آزمایشگاه آمدند و پیش از هر جلسه دست‌کم ۱۰ ساعت از شب قبل ناشتا بودند. فاصله هر جلسه با جلسه بعدی ۴ روز بود و در هر نوبت یکی از سه شرایط برایشان در نظر گرفته شد: شکلات تلخ ۹۰ درصد، شکلات شیری ۶۰ درصد یا آب ساده به‌عنوان شرایط کنترل. هر فرد پیش از شروع حرکت جلوپا بوی مربوط به همان جلسه را استشمام می‌کرد و سپس حرکت را تا جایی ادامه می‌داد که دیگر قادر به انجام تکرار بعدی نبود. در نقاط مختلف تمرین نیز حداقل ۳۰ ثانیه دوباره همان بو را استشمام می‌کرد و درباره خوشایند بودن بو و میزان احساس سیری خود گزارش می‌داد.

نتیجه‌ای که توجه پژوهشگران را جلب کرد مربوط به تعداد تکرارها بود. در شرایط شکلات تلخ ۹۰ درصد، شرکت‌کنندگان نسبت به جلسه‌ای که فقط آب در اختیارشان بود ۱۸ تکرار بیشتر حرکت جلوپا انجام دادند. شکلات شیری ۶۰ درصد هم با ۹ تکرار بیشتر همراه بود. این اختلاف روی کاغذ کوچک به نظر نمی‌رسد؛ اگر کسی در باشگاه ناگهان بتواند تعداد قابل‌توجهی تکرار بیشتر انجام دهد، معمولاً دنبال توضیحی مثل کافئین، مکمل یا تغییر برنامه تمرینی می‌گردیم، نه بویی که چند ثانیه قبل استشمام کرده است. با این حال، همین غیرمنتظره بودن دلیل کافی برای نتیجه‌گیری سریع نیست.

شکلات تلخ پیش از این بیشتر به‌دلیل ترکیباتی مانند فلاونوئیدها مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته بود؛ موادی که در مطالعات مختلف با سلامت عروق و مغز مرتبط دانسته شده‌اند. اما این پژوهش مسیر متفاوتی را بررسی می‌کند: اثر خود بو، نه خوردن شکلات. جالب اینکه شکلات تلخ علاوه بر همراهی با عملکرد بهتر، احساس گرسنگی را هم کاهش داد، در حالی که شرکت‌کنندگان بوی شکلات شیری را خوشایندتر ارزیابی کردند. یعنی بویی که از نظر لذت محبوب‌تر بود الزاماً همان بویی نبود که بیشترین اثر گزارش‌شده بر عملکرد را داشت.

پرسش اصلی هنوز بی‌پاسخ است: بینی چطور می‌تواند روی تعداد تکرارهای پا اثر بگذارد؟ پژوهشگران احتمال می‌دهند تحریک بویایی از مسیرهای روانی‌زیستی بر اشتها، احساسات و در نهایت تجربه ورزش اثر بگذارد. شاید بو برداشت فرد از خستگی، انگیزه یا وضعیت بدنی را تغییر دهد؛ چیزی شبیه موسیقی‌ای که وزنه را واقعاً سبک‌تر نمی‌کند اما ممکن است آخرین تکرار را قابل‌تحمل‌تر کند. با این حال، خود پژوهش نیز تأکید می‌کند هنوز مشخص نیست تغییرات ناشی از بو در احساس گرسنگی یا خوشایندی واقعاً چگونه به افزایش قابل‌اندازه‌گیری عملکرد مقاومتی تبدیل می‌شوند.

مهم‌ترین ترمز هیجان، محدودیت‌های همین آزمایش است. تنها ۲۳ مرد در آن شرکت داشتند و سازوکار زیستی اثر مشاهده‌شده هنوز روشن نیست. بنابراین این مطالعه نمی‌گوید یک تکه شکلات تلخ را قبل از تمرین بو کنید و ناگهان قوی‌تر خواهید شد. ارزش اصلی یافته در بازکردن یک مسیر پژوهشی تازه است؛ حوزه‌ای که دانشمندان در آن اثر بوهایی مانند نعناع فلفلی و اسطوخودوس را هم بررسی می‌کنند. شاید در آینده بفهمیم بخشی از عملکرد ورزشی نه فقط به عضله، تغذیه و خواب، بلکه به سیگنال‌های حسی ظریفی وابسته است که مغز هنگام ورزش دریافت می‌کند.