از افسانه‌های اینستاگرامی تا واقعیت نجومی؛ همه چیز درباره ماه آبی ۱۰ خرداد.

شبکه‌های اجتماعی همیشه عاشق اغراق هستند؛ احتمالا شما هم این روزها پست‌هایی دیده‌اید که وعده می‌دهند فردا شب ماه در آسمان به رنگ آبی لاجوردی درمی‌آید! اما بیایید مانند یک منجم آماتور به داستان نگاه کنیم و افسانه‌ها را کنار بگذاریم. در روزهای ۱۰ و ۱۱ خرداد (۳۰ و ۳۱ ماه مه)، آسمان میزبان پدیده‌ای است که به آن «ریزماه آبی» می‌گویند. اگرچه رنگ ماه همان خاکستری درخشان همیشگی است، اما هم‌زمانی دو اتفاق تقویمی و نجومی باعث شده تا این پدیده آن‌قدر نادر باشد که برای دیدن دوباره آن باید تا سال ۲۰۵۳ میلادی صبر کنیم.

ابتدا بیایید معمای «رنگ آبی» را حل کنیم. در دنیای نجوم، وقتی در یک ماهِ تقویمی میلادی دو بار ماه کامل در آسمان ظاهر شود، به دومی «ماه آبی» (Blue Moon) می‌گویند. این اتفاق هیچ ربطی به رنگ ندارد و صرفا یک بازی ریاضی است. از آنجایی که چرخه کامل شدن ماه حدود ۲۹.۵ روز طول می‌کشد و ماه‌های تقویمی ۳۰ یا ۳۱ روزه هستند، هر دو یا سه سال یک‌بار، این اختلافِ نیم‌روزه روی هم جمع می‌شود و ما شاهد دو ماه کامل در یک ماه تقویمی می‌شویم.

بخش دوم و جذاب‌تر این نام‌گذاری، کلمه «ریزماه» (Micromoon) است. برخلاف تصور خیلی‌ها، ماه در یک دایره کامل به دور زمین نمی‌چرخد، بلکه مدار آن بیضوی است. بنابراین گاهی به ما نزدیک است که به آن «ابرماه» می‌گوییم و گاهی از ما دور می‌شود. ماهِ کاملِ پیش‌رو، در دورترین نقطه مدار خود (به نام اوج مداری) قرار دارد. در این شب‌ها، ماه بیش از ۴۰۶ هزار کیلومتر از زمین فاصله می‌گیرد. این یعنی شما در حال تماشای کوچک‌ترین ماه کامل در تمام سال هستید!

متخصصان ناسا (NASA) و اخترفیزیکدانانی مانند فرد اسپناک (Fred Espenak) می‌گویند که اگرچه تفاوت اندازه بین ابرماه و ریزماه برای چشم یک فرد عادی به راحتی قابل تشخیص نیست، اما اهمیت علمی این پدیده در چیزی به نام «سیزیجی» (Syzygy) نهفته است. این کلمه عجیب زمانی به کار می‌رود که خورشید، زمین و ماه دقیقا در یک راستا قرار می‌گیرند.

بنابراین فردا هنگام غروب خورشید، زمانی که خورشید در غرب پنهان می‌شود، می‌توانید منتظر طلوع ریزماه آبی در افق شرقی باشید. اگرچه قرار نیست شاهد یک توپ آبی‌رنگ جادویی در آسمان باشید، اما وقتی به آن نگاه می‌کنید به یاد بیاورید که در حال تماشای یک رویداد دوگانه و بسیار کمیاب هستید؛ نقطه‌ای که ریاضیات تقویم‌های بشری با هندسه شگفت‌انگیز منظومه شمسی تلاقی کرده است.