افزایش ۳۴ درصدی نور شبانه زمین و پیامدهای خطرناک آن برای ساعت بیولوژیک انسان

اگر می‌توانستید شب‌ها از ایستگاه فضایی بین‌المللی به زمین نگاه کنید، سیاره ما را شبیه به یک موجود زنده و درخشان می‌دیدید که رگ‌های نوری آن مدام در حال تپش و تغییر هستند. اما بر خلاف تصور عموم، این درخشش شبانه در تمام نقاط جهان داستانی یکسان ندارد. پژوهشگران به تازگی با بررسی داده‌های ماهواره‌ای نزدیک به یک دهه، از سال ۲۰۱۴ تا سال ۲۰۲۲ میلادی، در نشریه معتبر نیچر (Nature) نشان داده‌اند که شب‌های زمین به شدت نامتقارن و دوقطبی شده‌اند.

پروژه تخصصی ناسا (NASA) با نام «مرمر سیاه» (Black Marble) با کنار زدن تداخل نور ماه، پوشش ابرها و برف، تصویری کاملاً شفاف و روزانه از نورهای مصنوعی دست‌ساز بشر به دست آورده است. این داده‌ها با ابزارهای پیشرفته‌ای به نام ویرز (VIIRS) که روی ماهواره‌های مدارگرد نصب شده‌اند، ثبت شده است. نتیجه بررسی‌ها شگفت‌انگیز بود: میزان تابش شبانه در سطح جهانی با رشدی ۳۴ درصدی همراه شده است، اما این افزایش حاصل یک توسعه متعادل نیست.

یک سوی این ماجرا، قاره آسیا و اقتصادهای نوظهور در جنوب صحرای آفریقا هستند که به دلیل گسترش سریع شبکه‌های برق‌رسانی و توسعه شهری در چین و شمال هند، آسمان شب را به شدت درخشان کرده‌اند. در سوی دیگر، کشورهای اروپایی به‌ویژه فرانسه و همچنین سواحل شرقی ایالات متحده به لطف استفاده از سامانه‌های ال‌ای‌دی کم‌مصرف و وضع قوانین سخت‌گیرانه برای مقابله با آلودگی نوری (Light Pollution)، شب‌های تاریک‌تر و آرام‌تری را تجربه می‌کنند.

اما تلخ‌ترین فصل این داستان در فضا، ردپای بحران‌های انسانی و درگیری‌های نظامی است. بخش‌هایی از اوکراین، لبنان، یمن، افغانستان و ونزوئلا در تصاویر ماهواره‌ای رو به خاموشی کامل رفته‌اند؛ خاموشی دردناکی که از تخریب نیروگاه‌ها، آسیب‌های زیرساختی جنگ و فروپاشی اقتصادی حکایت دارد. نور شبانه حالا به آیینه تمام‌نمای امنیت و رفاه جوامع تبدیل شده است.

این تغییرات پیامدهای عمیقی نیز برای سلامتی ما و محیط‌زیست به همراه دارد. افزایش بی‌رویه نور مصنوعی در شب تنها ستاره‌شناسان را از تماشای آسمان محروم نکرده، بلکه ریتم شبانه‌روزی و ساعت بیولوژیک بدن انسان را برهم زده و مسیر مهاجرت پرندگان و لاک‌پشت‌های دریایی را مختل ساخته است. شب‌های زمین دیگر تنها تاریکی طبیعی نیستند، بلکه ضربان‌سنج تصمیمات سیاسی، فناوری و چالش‌های بشری شده‌اند.