مهارتی ساده که مسیر شغل و تصمیم‌ها را عوض می‌کند

پرسیدن سؤال ظاهراً یکی از ساده‌ترین کارهای جهان است؛ چیزی که از کودکی انجام می‌دهیم و در جلسه، مصاحبه، مذاکره یا حتی گفت‌وگوی روزمره تکرارش می‌کنیم. اما پژوهش‌های تازه می‌گویند همین کار ساده، اگر درست انجام شود، می‌تواند مثل چراغ‌قوه‌ای در اتاق تاریک عمل کند: چیزهایی را نشان می‌دهد که بدون سؤال خوب پنهان می‌مانند. در سازمان‌ها، هرچه افراد به سطوح مدیریتی بالاتری می‌رسند، بخش بیشتری از کارشان از «انجام دادن» به «پرسیدن» تغییر می‌کند. مدیر ارشد الزاماً کسی نیست که همه پاسخ‌ها را آماده دارد؛ اغلب کسی است که مسیر فکر جمع را با سؤال درست عوض می‌کند.

اهمیت سؤال فقط در جلسه‌های رسمی نیست. مطالعه‌ای از کارن هوانگ (Karen Huang)، پژوهشگر دانشگاه جورج‌تاون (Georgetown University)، نشان داده کسانی که بیشتر سؤال می‌پرسند، معمولاً محبوب‌ترند و روابط حرفه‌ای بهتری می‌سازند. دلیلش هم پیچیده نیست: سؤال خوب به طرف مقابل می‌گوید «تو برای من مهمی، حرفت را می‌خواهم بفهمم». اما همین ابزار ظریف اگر بد استفاده شود، نتیجه عکس می‌دهد. آلیسون وود بروکس (Alison Wood Brooks) از مدرسه کسب‌وکار هاروارد و مایکل یومنز (Michael Yeomans) از کالج امپریال لندن پدیده‌ای را با نام بومرنگ‌پرسیدن (Boomerasking) توضیح داده‌اند؛ یعنی وقتی کسی سؤال می‌پرسد، نه برای شنیدن پاسخ، بلکه برای اینکه سریع بحث را به خودش برگرداند. مثل کسی که می‌پرسد «سفرت کجا بود؟» و هنوز جواب تمام نشده، شروع می‌کند به تعریف سفر خودش.

در دنیای استخدام، سؤال‌ها حتی می‌توانند روی تصمیم متقاضی برای قبول یا رد پیشنهاد شغلی اثر بگذارند. پژوهشی از الیوت اش (Elliott Ash) و همکارانش با بررسی گزارش‌های وب‌سایت گلس‌دور (Glassdoor) نشان داده وقتی مصاحبه‌های شغلی بیش از حد ساده و بی‌چالش به نظر می‌رسند، متقاضیان احتمال بیشتری دارند حتی پیشنهادهای با حقوق بالا را رد کنند. پیام پنهان سؤال‌های سطحی این است: شاید اینجا همکاران قوی، استاندارد بالا یا محیط کاری جدی وجود ندارد. مصاحبه خوب فقط امتحان‌گرفتن از متقاضی نیست؛ ویترین کیفیت یک سازمان هم هست.

اما سؤال خوب فقط باید هوشمندانه باشد؟ نه، باید منصفانه هم باشد. در مصاحبه‌های استخدامی یا جلسات جذب سرمایه، اگر از افراد مختلف سؤال‌های متفاوتی پرسیده شود، سوگیری‌های ناخودآگاه راحت‌تر وارد تصمیم می‌شوند. نمونه مهم آن در سرمایه‌گذاری دیده شده است: سرمایه‌گذاران معمولاً از کارآفرینان مرد درباره فرصت‌های رشد می‌پرسند، اما از بنیان‌گذاران زن بیشتر درباره ریسک‌ها سؤال می‌کنند. تحقیق آمیشا میلر (Amisha Miller) از دانشگاه نیویورک (New York University) نشان داده استانداردسازی چارچوب ارزیابی استارتاپ‌ها می‌تواند این سوگیری را کاهش دهد و حتی در برخی موارد نتیجه را به نفع تیم‌هایی با بنیان‌گذار زن تغییر دهد. به زبان ساده، اگر خط‌کش‌ها متفاوت باشند، قضاوت هم عادلانه نخواهد بود.

با این حال، استاندارد بودن به معنای کلیشه‌ای بودن نیست. پژوهشی از ناندیل باتیا (Nandil Bhatia)، وی کای (Wei Cai) و سمیر سریواستاوا (Sameer Srivastava) با کمک یک مدل زبانی بزرگ، نوعی سؤال را شناسایی کرده که می‌توان آن را سؤال غافلگیرکننده یا Curveball دانست. این سؤال‌ها غیرمنتظره‌اند، اما بی‌ربط نیستند؛ درست مثل پیچ ناگهانی در جاده‌ای آشنا که راننده را مجبور می‌کند واقعاً حواسش را جمع کند. در تماس‌های ارائه گزارش مالی شرکت‌های بورسی آمریکا، وقتی تحلیلگران چنین سؤال‌هایی می‌پرسیدند، احتمال انتشار اطلاعات تازه بیشتر می‌شد و واکنش بازار سهام هم شدیدتر بود. جالب اینکه این سؤال‌ها بیشتر از سوی ۲ گروه مطرح می‌شد: تحلیلگران باتجربه و کسانی که تازه پوشش یک شرکت را شروع کرده بودند.

در نهایت، پیام این پژوهش‌ها برای سال ۱۴۰۵ روشن است: در دورانی که پاسخ‌های آماده با کمک هوش مصنوعی فراوان‌تر شده‌اند، ارزش سؤال خوب بیشتر شده است. کیفیت سؤال به ۳ عامل بستگی دارد: واقعاً گوش دادن، منصفانه و منسجم پرسیدن، و توانایی طرح سؤال‌هایی که غافلگیرکننده اما مرتبط‌اند. این مهارت شاید روی کاغذ ساده به نظر برسد، اما در عمل می‌تواند تفاوت میان یک جلسه معمولی و یک تصمیم مهم، یک مصاحبه فراموش‌شدنی و یک فرصت شغلی جدی، یا یک مذاکره سطحی و یک کشف واقعی باشد.