عینک‌های هوشمند از صحنه کنسرت وارد جدل فرهنگی شدند

یک عینک آفتابی زمانی چیز پیچیده‌ای نبود: کسی آن را روی صورتش می‌گذاشت و شما تقریباً می‌دانستید با چه چیزی طرف هستید. حالا همان قاب می‌تواند دوربین، میکروفون و قابلیت‌های هوش مصنوعی را هم پنهان کند. همین تغییر ظاهراً کوچک چیزی است که لورد (Lorde)، خواننده نیوزیلندی، در اجرای خود در فستیوال مد کول (Mad Cool Festival) مادرید به آن حمله کرد. حرفش خلاصه و تند بود: هر روز سخت‌تر می‌شود بفهمیم چه چیزی واقعی است و حتی وقتی به فردی با عینک نگاه می‌کنیم، نمی‌دانیم فقط یک عینک آفتابی معمولی می‌بینیم یا دستگاهی که می‌تواند محیط را ثبت و تحلیل کند. جمع‌بندی او هم از جنس بررسی محصول نبود؛ گفت مردم این عینک‌ها را نخرند و آن‌ها را «جذاب» نمی‌داند.

زمان‌بندی حرف لورد هم کنایه‌آمیز بود. ری‌بن، یکی از حامیان همان فستیوال، با متا برای ساخت عینک‌های هوشمند Ray-Ban Meta همکاری می‌کند و لورد درست پیش از اجرای جنی (Jennie)، سفیر این خط محصول، روی صحنه رفته بود. بنابراین یک محصول فناوری در فضایی که قرار بود از طریق موسیقی، مد و فرهنگ عامه عادی‌تر و جذاب‌تر شود، ناگهان از همان صحنه فرهنگی با مخالفت روبه‌رو شد. این اتفاق نکته مهمی درباره فناوری پوشیدنی دارد: برخلاف گوشی که معمولاً در جیب یا دست صاحبش است، عینک هوشمند مستقیماً وارد رابطه چهره‌به‌چهره می‌شود. یعنی تصمیم خرید یک نفر می‌تواند احساس امنیت یا حریم خصوصی فرد روبه‌روی او را هم تغییر دهد.

این نگرانی فقط به سلیقه لورد محدود نیست. عینک‌های هوشمندی که دوربین و قابلیت‌های AI دارند در گزارش‌هایی درباره استفاده برای آزار و اخاذی مطرح شده‌اند. متا می‌گوید مسئله حریم خصوصی را جدی می‌گیرد و از سازوکارهایی مانند چراغ قابل‌مشاهده هنگام ضبط استفاده می‌کند، اما هم‌زمان با تحقیقات و شکایت‌های متعددی درباره حریم خصوصی روبه‌رو است. یکی از شکایت‌ها مدعی شده کارکنان قراردادی در کنیا برای آموزش هوش مصنوعی متا مجبور به تماشای ویدیوهای خشنی شده‌اند که با این عینک‌ها ثبت شده بود؛ TechCrunch نیز اشاره می‌کند که متا پاسخ عمومی مفصلی به همان ادعای مشخص ارائه نکرده است. نکته اجتماعی روشن است: وقتی دوربین از گوشی بیرون می‌آید و روی صورت می‌نشیند، تشخیص اینکه «الان ضبط می‌شوم یا نه؟» سخت‌تر می‌شود.

با تمام این بحث‌ها، بازار فعلاً رأی منفی نداده است. اسیلو لوکسوتیکا (EssilorLuxottica)، سازنده ری‌بن، گفته در سال ۲۰۲۵ بیش از ۷ میلیون عینک هوش مصنوعی متا فروخته است. برای مقایسه، مجموع تقریبی فروش در سال‌های ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ حدود ۲ میلیون دستگاه بود؛ یعنی فروش سال ۲۰۲۵ به‌تنهایی بیش از ۳ برابر مجموع آن دو سال شده است. موفقیت این خط محصول به متا جسارت داده خانواده عینک‌های هوشمندش را گسترش دهد. اینجا همان تضاد کلاسیک فناوری ظاهر می‌شود: محصولی می‌تواند از نظر فروش موفق باشد، حتی زمانی که جامعه هنوز درباره قواعد رفتاری استفاده از آن به توافق نرسیده است.

دوربین روی گوشی هم زمانی نگرانی‌های مشابهی ایجاد می‌کرد، اما تفاوت عینک این است که فرایند ثبت می‌تواند بسیار طبیعی‌تر و کم‌اصطکاک‌تر شود. برای گرفتن گوشی و نشانه‌رفتن دوربین معمولاً حرکتی قابل‌مشاهده انجام می‌دهید؛ عینک از قبل در زاویه دید شماست. بنابراین حتی اگر چراغ ضبط وجود داشته باشد، آدم‌های اطراف باید یاد بگیرند نشانه‌های تازه‌ای را بخوانند. مسئله شبیه ورود دوربین مداربسته به خیابان نیست که همه بدانند دستگاه کجاست؛ این بار دوربین همراه انسان حرکت می‌کند و می‌تواند در کافه، مترو، مهمانی یا گفت‌وگویی خصوصی حاضر باشد.

و شاید به همین دلیل جمله «جذاب نیست» از نظر تجاری مهم‌تر از آن چیزی باشد که در نگاه اول به نظر می‌رسد. شرکت‌های فناوری معمولاً درباره امنیت، قابلیت و طراحی استدلال می‌کنند، اما محصولات پوشیدنی باید وارد قلمرو هویت شخصی هم شوند. مردم چیزی را که روی صورتشان می‌گذارند فقط به‌خاطر مشخصات فنی انتخاب نمی‌کنند؛ باید احساس کنند از نظر اجتماعی قابل‌قبول و از نظر فرهنگی مطلوب است. اعتراض لورد نشان می‌دهد حریم خصوصی ممکن است روزی نه فقط به یک بند حقوقی یا تنظیمات محصول، بلکه به مسئله‌ای مربوط به پرستیژ تبدیل شود: اگر جامعه پوشیدن یک دستگاه ضبط دائمی را رفتاری ناخوشایند بداند، حتی فروش میلیون‌ها دستگاه هم تضمین نمی‌کند مسیر عادی‌شدن آن بدون مقاومت پیش برود.