بیت‌تورنت هالیوود را لرزاند، اما سازنده‌اش را ثروتمند نکرد

بعضی فناوری‌ها برای تبدیل شدن به یک شرکت ساخته می‌شوند و بعضی دیگر آن‌قدر سریع از دست سازنده‌شان فرار می‌کنند که دیگر نمی‌توان آن‌ها را در قالب یک کسب‌وکار معمولی جا داد. بیت‌تورنت از دسته دوم بود. برام کوهن (Bram Cohen) در ژوئیه ۲۰۰۱ پیامی کوتاه در یک فهرست ایمیلی منتشر کرد و گفت برنامه جدیدش، BitTorrent، آماده استفاده است. خودش بعدها گفت نقشه‌اش ساختن یک شرکت نبود؛ می‌خواست یک انقلاب راه بیندازد. حالا ۲۵ سال بعد، مشخص است که بخش انقلاب را درست پیش‌بینی کرده بود، اما نه لزوماً آن چیزی را که بعد از انقلاب قرار بود برای خودش باقی بماند.

ایده اصلی بیت‌تورنت در ظاهر ساده بود. به‌جای اینکه یک فایل بزرگ از یک سرور یا یک کاربر دریافت شود، فایل به قطعات کوچک تقسیم می‌شد و جمع بزرگی از کاربران همزمان این قطعات را میان خود ردوبدل می‌کردند؛ چیزی شبیه گروهی از آدم‌ها که هرکدام چند صفحه از یک کتاب را دارند و با مبادله آن صفحات، همه در نهایت نسخه کامل را می‌سازند. این مدل که به swarming distribution معروف شد، یک تفاوت مهم با سرویس‌هایی مثل نپستر و کازا داشت. بیت‌تورنت خودش موتور جست‌وجوی فایل‌های دارای کپی‌رایت نداشت و حتی پیدا کردن کاربران دیگر را به سرورهای tracker و سایت‌های ثالث واگذار کرده بود. در نتیجه، نرم‌افزار داده جابه‌جا می‌کرد، اما سازنده‌اش لزوماً نمی‌دانست این داده فیلم هالیوودی است، یک فایل لینوکس یا ضبط کنسرت یک گروه موسیقی. همین جدایی معماری به سپری حقوقی تبدیل شد که بسیاری از رقبای آن نداشتند.

شروع کار کوچک بود. جامعه Etree از نخستین گروه‌هایی بود که برای تبادل فایل‌های صوتی حجیم از بیت‌تورنت استفاده کرد. بعد طرفداران انیمه وارد شدند و رشد سرعت گرفت. اما انفجار واقعی زمانی رخ داد که سایت‌هایی مانند Suprnova و سپس The Pirate Bay امکان پیدا کردن آسان فیلم و سریال را فراهم کردند. Suprnova در دوره‌ای تا حدود یک میلیون کاربر روزانه داشت و The Pirate Bay به نماد تقابل آشکار با صنعت سرگرمی تبدیل شد. دعواهای حقوقی هم برخلاف انتظار همیشه مانع رشد نشدند؛ هر شکایت و یورش پلیس عملاً نام بیت‌تورنت را جلوی چشم مخاطبان بیشتری قرار می‌داد. تا سال ۲۰۰۴ برخی شاخص‌های پرارجاع تخمین می‌زدند بیت‌تورنت نیمی از ترافیک شبکه‌های همتا‌به‌همتا و حدود یک‌سوم کل ترافیک اینترنت را تشکیل می‌دهد.

این رشد بدون کمک جامعه هکرها ممکن نبود. وقتی trackerها زیر فشار شدید قرار گرفتند، دیرک انگلینگ (Dirk Engling) نرم‌افزار سریع‌تری به نام Opentracker نوشت و آن را رایگان منتشر کرد. این ابزار بعدها به یکی از ستون‌های زیرساخت تورنت تبدیل شد. ردیاب Denis.Stalker که او و همکارانش در آلمان اداره می‌کردند، در اوج روزانه حدود ۱۰۰ میلیون peer را به یکدیگر وصل می‌کرد و نزدیک به یک میلیون فایل در روز در آن شبکه مبادله می‌شد. برای این گروه، موضوع فقط دانلود رایگان نبود؛ ایده سیاسی و فنی جذاب‌تری پشت ماجرا قرار داشت: هرکسی بتواند بدون خریدن سرورهای گران‌قیمت حجم عظیمی از داده را توزیع کند. انگلینگ حتی Opentracker را با مدل شوخی‌آمیز beerware منتشر کرد؛ اگر نرم‌افزار برایتان مفید بود، یک آبجو مهمانش کنید.

اما درست همان‌جایی که فناوری بیت‌تورنت برنده بود، BitTorrent Inc. گرفتار شد. کوهن در سال ۲۰۰۴ شرکت را راه انداخت، در سال ۲۰۰۵ حدود ۸.۷۵ میلیون دلار سرمایه گرفت و در سال ۲۰۰۶ نیز ۲۰ میلیون دلار دیگر جذب کرد. حالا دیگر باید از انقلابی که بخش بزرگی از محبوبیتش به محتوای رایگان و غیرقانونی وابسته بود، یک کسب‌وکار قابل‌قبول برای سرمایه‌گذاران می‌ساخت. شرکت حتی با استودیوهایی مانند Warner Bros.، Paramount و MGM قرارداد بست و فروشگاهی برای دانلود قانونی فیلم راه انداخت. مشکل تقریباً مضحک بود: از همان مردمی که نسخه رایگان فیلم را چند کلیک آن‌طرف‌تر داشتند خواسته می‌شد نسخه دارای DRM را بخرند. فروشگاه شکست خورد و مفاد تضمین حداقل پرداخت در برخی قراردادها باعث شد شرکت میلیون‌ها دلار برای محتوایی بپردازد که مشتری زیادی نداشت. کمتر از دو سال بعد فروشگاه بسته شد و شرکت نیمی از نیروهایش را تعدیل کرد.

از آن پس بیت‌تورنت بارها دنبال راه خروج گشت؛ از شبکه‌های توزیع محتوا و پیام‌رسان غیرمتمرکز گرفته تا BitTorrent Live برای پخش زنده کم‌تأخیر. بیشتر این تلاش‌ها به بن‌بست رسیدند. تبلیغات و نصب ابزارهای جانبی پولی برای زنده نگه داشتن شرکت فراهم می‌کرد، اما برای سرمایه‌گذارانی که به عرضه عمومی یا فروش بزرگ فکر می‌کردند کافی نبود. در همین زمان خود فناوری همچنان مقیاسی حیرت‌انگیز داشت و به گفته یکی از مدیران سابق شرکت، ماهانه حدود یک اگزابایت داده جابه‌جا می‌کرد. در سوی دیگر، سایت‌های تورنت کم‌کم از آرمان اشتراک آزاد فاصله گرفتند و به کسب‌وکارهایی پر از تبلیغات VPN، کازینو، محتوای بزرگسالان، بدافزار و روش‌هایی مثل cookie stuffing تبدیل شدند. در آلمان، کاربران اشتراک فایل تنها در سال ۲۰۱۰ با حدود ۱۲۰ میلیون یورو مطالبه حقوقی روبه‌رو شدند و یک مطالعه نیز درآمد تبلیغاتی سایت‌های تورنت در سال ۲۰۱۴ را حدود ۱۱۴ میلیون دلار تخمین زد.

سرانجام BitTorrent Inc. به جاستین سان، کارآفرین حوزه رمزارز، فروخته شد و کوهن مسیر خودش را با Chia Network ادامه داد. او امروز حتی معتقد است شاید اشتباه اصلی، تبدیل کردن بیت‌تورنت به یک استارتاپ سرمایه‌پذیر کلاسیک بوده است. با این حال خود بیت‌تورنت هنوز زنده است. شرکت می‌گوید کلاینت‌هایش حدود ۵۴ میلیون کاربر ماهانه دارند و نرم‌افزارهایی مانند Transmission، BiglyBT و qBittorrent میلیون‌ها کاربر دیگر را پوشش می‌دهند. برآورد I Know What You Download نیز می‌گوید هر روز حدود ۰.۲۵ درصد کاربران اینترنت تورنت دانلود می‌کنند. دوران یک‌سوم ترافیک اینترنت گذشته، اما داستان شاید دوباره در حال برگشتن باشد: هرچه Netflix، Disney Plus و دیگر سرویس‌ها گران‌تر و پراکنده‌تر شده‌اند، بخشی از مصرف‌کنندگانی که زمانی ترجیح داده بودند پول بدهند، دوباره سراغ کلاه دزدان دریایی دیجیتال رفته‌اند. بیت‌تورنت یادآور یک واقعیت ساده است: اگر تجربه قانونی بیش از حد گران و پیچیده شود، فناوری قدیمی‌ای که فکر می‌کردیم شکست خورده دوباره می‌تواند جذاب شود.