کارشناسان می‌گویند حفاظت از کودک با آموزش و اعتماد شروع می‌شود

اینترنت کودک را نمی‌توان با قفل بزرگی روی درِ اینترنت ساخت؛ به‌ویژه وقتی کلید همان قفل در دست کودک است. در نشستی که کدومو برگزار کرد، پژوهشگران حوزه کودک، خانواده و سواد رسانه‌ای گفتند سیاست محدودسازی نه‌تنها فضای امن نمی‌سازد، بلکه اعتماد خانواده‌ها به سیاست‌گذار را فرسوده می‌کند. از نگاه آنان، کودک نباید بهانه‌ای برای ساختن محدودیت عمومی باشد؛ او یک کاربر واقعی اینترنت است که به دسترسی، امنیت، آموزش و حق مشارکت نیاز دارد.

مرضیه ادهم، پژوهشگر حوزه کودک و اینترنت، مسئله را از جایی آغاز می‌کند که معمولاً نادیده گرفته می‌شود: مسئول اینترنت کودک یک نهاد یا یک والد تنها نیست. در عمل، نهادهای مختلف مسئولیت را به هم پاس می‌دهند و کودک در میان این تقسیم مسئولیت گم می‌شود. او با اشاره به چارچوب یونیسف (UNICEF) یادآوری می‌کند که حقوق کودک بر سه پایه حفاظت، تأمین و مشارکت استوار است؛ اما در سیاست‌گذاری، معمولاً فقط بخش منع و کنترل پررنگ شده و حق بازی، آموزش، سرگرمی و اتصال امن به حاشیه رفته است.

این بی‌اعتمادی بی‌دلیل نیست. هم‌زمانی عرضه سیم‌کارت کودک با فعال‌بودن قفل کودک، برای بسیاری از خانواده‌ها این پیام را ساخت که امروز محدودیت برای فرزند است و فردا برای خودشان. ادهم می‌گوید در چنین فضایی حتی کارشناسان هم از ارائه ایده به وزارت ارتباطات پرهیز می‌کنند، چون می‌ترسند راه‌حل‌هایشان بعدها به ابزار محدودسازی بزرگسالان تبدیل شود. دیوارکشی، امکان مذاکره و نظارت بر پلتفرم‌های خارجی را هم کم کرده و درباره پلتفرم‌های داخلی نیز تصمیم‌ها گاه سلیقه‌ای باقی مانده است. پیشنهاد او حرکت از حذف به گفت‌وگو، سرمایه‌گذاری و تنظیم‌گری مشارکتی است؛ دولتی که ریل می‌گذارد، اما تنها راننده قطار نیست.

نتیجه سیاست سلبی نیز، به گفته او، چندان امیدوارکننده نبوده است. تلگرام بعد از فیلترینگ تغییر محسوسی نکرد و اینستاگرام حدود ۷۰ درصد رشد کرد؛ نشانه‌ای از اینکه بستن راه، الزاماً مصرف را کم نمی‌کند و فقط شیوه دورزدن آن را به یک مهارت روزمره تبدیل می‌کند. در کشوری با ۱۶ میلیون کودک بومی دیجیتال، این موضوع حاشیه‌ای نیست. کودکی که از سال‌های ابتدایی با اینترنت روبه‌روست، باید مهارت استفاده از آن را یاد بگیرد؛ درست مانند یادگیری عبور امن از خیابان، نه اینکه صرفاً از خانه بیرون نرود. این آموزش باید متناسب با سن باشد، زیرا نسخه مناسب کودک هشت‌ساله با نوجوان یا بزرگسال یکسان نیست.

فاطمه حاجی‌کاظم تهرانی، پژوهشگر سواد رسانه و خانواده، از زاویه دیگری به همان گره نگاه می‌کند: والدین را نمی‌توان از معادله حذف کرد، اما قانون هم نباید جای والدین بنشیند. بسیاری از والدین مهاجر دیجیتال‌اند؛ یعنی در دنیایی پیش از اینترنت بزرگ شده‌اند و گاهی برای اتصال فیلترشکن از فرزندشان کمک می‌خواهند. ابزارهای کنترل والدین یا برایشان پیچیده‌اند یا به‌خاطر فیلترینگ درست کار نمی‌کنند. از طرف دیگر، فرزندی که می‌بیند والدین خودشان قواعد استفاده از صفحه‌نمایش را رعایت نمی‌کنند، توصیه‌های آن‌ها را جدی نمی‌گیرد. بنابراین خانواده به ابزار، آموزش و اینترنتی نیاز دارد که خودش بتواند در آن نقش بالغ و مسئولانه داشته باشد.

با وجود حدود ۳۰ سال از ورود اینترنت به ایران، به گفته این پژوهشگر هنوز محتوای استاندارد و فراگیر برای آموزش استفاده درست از اینترنت نداریم و آموزش موجود گاه بیشتر رنگ ایدئولوژیک دارد تا سواد رسانه‌ای. برخی همچنان تصور می‌کنند کودک باید تا ۱۶ سالگی از اینترنت دور بماند، در حالی که هویت‌یابی، بازی، یادگیری و ارتباط اجتماعی او از سنین بسیار پایین‌تر در فضای دیجیتال شکل می‌گیرد. هوش مصنوعی نیز مسئله را پیچیده‌تر کرده و به طراحی محیط‌های امن‌تر برای کودکان نیاز دارد. حسام‌الدین قاسمی از کدومو تأکید می‌کند که اینترنت کودک نباید به معنای اینترنت طبقاتی باشد؛ مسئله اصلی، حریم خصوصی، امنیت و توانمندشدن خانواده است، نه ساختن اینترنتی جدا برای گروهی که قرار است تمام عمر در جهان متصل زندگی کند.